Oznakowanie posesji – stylowe tablice z numerem domu do obiektów zabytkowych (i nie tylko).

Tym razem przyszło mi sie zmierzyć z problemem oznakowania budynku zabytkowego. Jaką tabliczkę z numerem domu wybrać, żeby pasowało do klasycznej architektury? Z czego ma być taka tabliczka wykonana, aby okazała się trwała, na lata? Oferowane współcześnie produkty nie spełniły moich oczekiwań – wykonane z pleksiglasu, lub naklejanej na blachę foli po pierwsze nie wyglądają zachęcająco, a po drugie za kilka lat będą nadawały się do wymiany, ponieważ oba te materiały nie są odporne na promieniowanie UV i szybko się starzeją.

Poszperałam więc trochę, jak rozwiązywano problem znakowania budynków w przeszłości. Poniżej przedstawiam wyniki moich poszukiwań.

1) Tabliczki porcelanowe. Klasycznie piękne i trwałe. Każdy z nas na pewno widział takie wyroby na grobach bliskich- na owalnych porcelanowych medalionach naniesione fotografie zmarłych. Technika ta jest wciąż żywa, wykorzystywana także do wykonywania tablic i tabliczek informacyjnych.

Tabliczka z numerem domu – przykład z Francji. Dodatkowo z elementami złocenia.
Porcelanowa tabliczka na drzwi z nazwiskiem właściciela, przykład niemiecki.

 

Tabliczka na drzwi
Tablica porcelanowa z tunelu kolejowego Głuszyca – Jedlina Zdrój. Źródło: http://kolejziemiklodzkiej.w8w.pl/tunele/tunel_gluszyca.html

 

Przykład tabliczki porcelanowej z numerem domu z Florencji
Porcelanowa plakieta w aluminiowej ramce z numerem domu. Produkt współczesny. Dostępny na: http://www.janzer.com
Porcelanowa plakieta w aluminiowej ramce z numerem domu. Produkt współczesny. Dostępny na: http://www.janzer.com
Współczesny produkt dostępny na zamówienie na stronie: http://fotoceramika.home.pl
Plakieta z dekoracją roślinną, produkt współczesny, znalezione na e-bay.co.uk

 

2) Drugim rodzajem tradycyjnie używanych, bardzo trwałych i szlachetnych elementów oznakowania budynków są tablice emaliowane, popularne na polskich i europejskich ulicach, trochę opatrzone, często przybrudzone i zachlapane farbą, wskutek czego niedoceniane. Moim zdaniem  niesłusznie, bo tablice takie są bardzo trwałe, emalia jest odporna na promieniowanie UV, więc kolor nie zmienia się w czasie, zaś gładka powierzchnia nie sprzyja osadzaniu się zanieczyszczeń. Tablice wykonuje się w kilkunastu dostępnych kolorach emalii, co daje wybór zamawiającemu dostosowania tablicy do swojego gustu i potrzeb. Cena tablic przy zamówieniu w polskiej manufakturze nie jest odstraszająca, cena nie różni się znacząco z innymi produktami tego typu.

 

Historyczna tablica informacyjna, blacha emaliowana, przykład niemiecki.
Tabliczka emaliowana, przypuszczalnie 1 poł. XX w., trójkolorowa, przykład francuski.
Współczesne tablice emaliowane, dostepne na zamówienie na stronie http://enamelsign.com

 

Produkt współczesny. Tabliczki wykonywane na zamówienie także według dostarczonego projektu, przez firmę z tradycją sięgającą 1956 roku – Panów Edwarda i Mateusza Szpaków. Kontakt: http://www.emaliernia.com

 

Na tablicy emaliowanej można umieścić każdą treść, a także elementy graficzne takie jak logo firmy, czy herb miasta.

linki do firm emalierskich:

http://www.szyldy.com.pl

http://www.emaliernia.com

3) Tablice z kafli ceramicznych.

Kafel ceramiczny w stylu art deco, początek XX wieku
Kafle z nr domu –  w stylu secesyjnym, replika współczesna, patrz: http://www.craftsmantouch.com/ceramic_house_numbers.html
Kafle współczesne. Przykład ze strony: http://www.address-tiles.com

 

Ceramiczne kafle historyczne zdobywają obecnie rynek polski. Temat kafli rozwinę innym razem, bo jest szeroki i niezmiernie ciekawy.

Przykład ze słonecznikami
Kafle ceramiczne – propozycja współczesna, dostępne przez www.heathceramics.com
kafel ceramiczny z numerem, produkt współczesny; www.heathceramics.com

 

Polecam jeszcze kilka linków z tematu tabliczki ceramiczne:

http://www.heathceramics.com

http://www.blackcountrymetalworks.co.uk

http://www.sign-maker.co.uk

http://www.spanishplates.com

http://www.italianpottery.com

http://www.acehardware.com/product/index.jsp?productId=3643824

http://www.atouchofspainllc.com/catalog/Default.aspx?cat=32

http://www.craftsmantouch.com/craftsman_home_exterior.html

4) Tablice metalowe – większość tablic można zlecić dobremu rzemieślnikowi, nie powinien mieć problemu z ich wykonaniem.

Zabytkowa tablica z blachy tłoczonej.
Tabliczka z blachy miedzianej, współczesna, stylizowana.
Tablica w stylu art deco, odlew w mosiądzu, mosiądz trawiony, współczesna. Dostępne na http://atlassignsandplaques.com Stronę polecam szczególnie, jako źródło bogate w przykłady wysokiej jakości tablic w stylu art deco.
Pomysł prosty i elegancki.
tabliczka miedziana z pięknym krojem cyfr

linki: http://www.celstan.pl/tablice-grawerowane-tablice-mosiezne-odlewane http://atlassignsandplaques.com 5) tablice grawerowane

Współczesne produkty angielskie – grawerowane http://www.creative-engraving.co.uk/housenameplates.html

6) tablice drewniane. Drewno jest materiałem podatnym na kształtowanie i spotkać możemy wiele form tabliczek z informacją na budynkach – od wyciętych w desce liter i cyfr po bogato rzeźbione tablice, łączone z metalem, ceramiką lub szkłem, malowane – możliwości jest mnóstwo. W porównaniu do przedstawionych powyżej przykładów drewno jest jednak mniej trwałe i wymaga regularnej konserwacji i odświeżania.

Zdobiona ornamentem roślinnym tabliczka drewniana z mosiężnymi cyframi. Piekne i eleganckie. Przypuszczalnie wtórnie zaadaptowany element.

Jeszcze trochę na temat obowiązku oznakowania budynków: prawo zobowiązuje właścicieli do umieszczenia na budynku tabliczki z numerem posesji i nazwą ulicy. Oto stosowny fragment ustawy – prawo geodezyjne i kartograficzne, DzU. Z 2010 nr 193 poz. 1287.:

Art. 47b. 1. Właściciele nieruchomości zabudowanych lub inne podmioty uwidocznione w ewidencji gruntów i budynków, które takimi nieruchomościami władają, mają obowiązek umieszczenia w widocznym miejscu na ścianie frontowej budynku tabliczki z numerem porządkowym w terminie 30 dni od dnia otrzymania zawiadomienia o ustaleniu tego numeru. 2. Na tabliczce, o której mowa w ust. 1, oprócz numeru porządkowego zamieszcza się również nazwę ulicy lub placu, a w miejscowościach bez ulic lub placów albo posiadających ulice lub place bez nazw — nazwę miejscowości. 3. Organy jednostek samorządu terytorialnego, w drodze uchwały, mogą wprowadzić obowiązek umieszczania na tabliczce, o której mowa w ust. 1, nazwy miejscowości lub nazwy dzielnicy, osiedla, zespołu urbanistycznego. 4. W przypadku gdy budynek położony jest w głębi ogrodzonej nieruchomości, tabliczkę z numerem porządkowym umieszcza się również na ogrodzeniu.

Zakład Balneologiczny w Sopocie

Poniżej zamieszczam wyniki poszukiwań z zakresu historii sztuki dotyczące Zakładu Balneologii w Sopocie, jednego z bardziej charakterystycznych obiektów na mapie Sopotu. Tekst autorstwa mojego drogiego kolegi Michała – dziękuję za wnikliwe poszukiwania analogii innych Kurhausów 🙂

Autorem koncepcji architektonicznej i głównym projektantem budynku Zakładu Kąpielowego (Warmbad) w Sopocie był, zgodnie ze wzmianką zamieszczoną w Kronice „Deutsche Bauzeitung” z 1903 roku, sopocki architekt miejski Paul Puchmüller (1875 – 1942).[1] Współpracował z nim inny architekt z Sopotu Heinrich Dunkel (zm. 1924), kolega ze studiów i przyjaciel Puchmüllera. [2]

Budynek wzniesiono przy plaży po prawej stronie wejścia na molo, na miejscu poprzednich drewnianych łaźni, zbyt małych w stosunku do potrzeb rozrastającego się kurortu. [3] Kiedy w 1902 roku podejmowano decyzję o budowie nowego Zakładu, zdecydowano się równocześnie na przeniesienie w inne miejsce gazowni zajmującej obszar przy starych zabudowaniach, dzięki czemu uzyskano potrzebny na nowe założenie duży teren. [4]

Zakład Kąpielowy ukończono w stanie surowym 11 grudnia 1903 roku, przez kolejne miesiące trwały prace wykończeniowe. Ostatecznie gmach został oddany do użytku 1 sierpnia 1904 roku.[5] Już w 1905 roku ówczesny burmistrz Sopotu dr Volkmar von Wurmb stwierdził, że choć budynek nie jest duży, śmiało może konkurować z najlepszymi niemieckimi budowlami tego typu.[6]

Zakład Balneologii plan sytuacyjny

Ryc. 1 Zakład Kąpielowy w Sopocie, plan sytuacyjny, 1903, za: Paul Puchmüller…, dz. cyt.,s. 51, il. 5, rysunek ze zbiorów Archiwum Państwowego w Gdańsku Oddział w Gdyni, zespół Akta miasta Sopotu, Policja Budowlana

Zakład Balneologii, widok elewacji północnej w trakcie prac budowlanych, ok. 1904, Verlag von Bertha Aben, Ryc. 2 Zakład Kąpielowy w Sopocie, widok elewacji północnej w trakcie prac budowlanych, ok. 1904, Verlag von Bertha Aben, za: www.dawnysopot.pl

Ryc. Zakład Kąpielowy Warm Bad w Sopocie, fot. z 1943 roku

Puchmüller i Dunkel  zaprojektowali czteroskrzydłową, mocno rozczłonkowaną bryłę z wewnętrznym dziedzińcem, nadając indywidualny charakter każdej z odrębnych funkcjonalnie części budowli.

W narożniku północno-zachodnim, wzniesionym w formie barokowego kasztelu umieszczono westybul, biuro łazienek, kasę, poczekalnię i toalety. Kolejne pomieszczenia skrzydła północnego zajmowała duża czytelnia, oddzielona zamkniętą ścianą od składu węgla i kotłowni z maszynami parowymi, która przylegała do komina obudowanego ścianami wieży widokowej w narożniku północno-wschodnim. Od strony zewnętrznej do murów czytelni i kotłowni przybudowano arkady sklepowe i dostępne tylko od strony plaży kolejne toalety pod wieżą widokową. Skrzydło wschodnie zajmowały pomieszczenia techniczne, w tym stacja pomp i  pralnia, w ostatnim pomieszczeniu umieszczono skład borowin. W skrzydle zachodnim w kształcie nawiązującym do architektury pensjonatu wybudowano sauny i pokoje kąpielowe, w tym dla kąpieli „elektrycznych”. Narożnik południowo-zachodni tego skrzydła zajmowały tzw. łazienki książęce, pokoje kąpielowe mające charakter apartamentów. Skrzydło południowe za łazienkami książęcymi zajęły pomieszczenia do kąpieli borowinowych.

W programie użytkowym przewidziano ogółem budowę 48 pokoi kąpielowych, w których oferowano kąpiele w wodzie słodkiej, wodzie morskiej, solance, w tym solance z kwasem węglowym oraz kąpiele w otrębach i igliwiu świerkowym, a także masaże i kąpiele lecznicze. [7]

Zakład Balneologii (dawny Warm Bad) w Sopocie, plan archiwalnyRyc.3  Zakład Kąpielowy w Sopocie, plan przyziemia, za: Paul Puchmüller…, dz. cyt., wg F. Genzmer, Bade – und Schwimmantstalten, ed. 1921, Fig. 523.W pomieszczeniach kąpielowych utrzymanych w secesyjnym wystroju znajdowały się emaliowane, lub obłożone kaflami wanny.

 

Urządzenia techniczne nowego Zakładu opisał David Grove, którego firma Grove – Berlin wykonała instalacje wodne.[8]

Prace rzeźbiarskie przy portalach i prawdopodobnie również przy dekoracji architektonicznej fasad i wnętrz prowadził gdański zakład kamieniarski i sztukatorski Emila Fentzloffa.[9]

Witraże zaprojektowane zostały przez znaną niemiecką pracownię Glassmalerei – Anstalt Ferdinand Müller z Quedlinburga.[10]

Warmbad zu Zoppot wzniesiono w stylu charakterystycznym dla eklektycznej sopockiej architektury przełomu wieków, łącząc różne formy neohistoryzmu wywodzące się z niemieckiego renesansu, baroku, a nawet gotyku z modernizmem. W architekturze Zakładu Kąpielowego można wyróżnić kilka neostylów: renesansowe szczyty elewacji wschodniej, barokową partię westybulu, gotycki fragment zabudowy elewacji południowej, połączone z modernizmem widocznym w architekturze wieży i secesyjnej dekoracji wnętrza budynku.

Zakład Balneologii w Sopocie, widok od strony wschodniejRyc. 4 Zakład Kąpielowy w Sopocie, widok elewacji wschodniej, ok. 1910 za: F. Marta, Zoppot…,

Styl budynku jest wynikiem świadomych nawiązań do architektury uzdrowiskowej bałtyckich kurortów, wskazuje także na dobrą znajomość niemieckiej architektury przełomu wieków. Wiadomo, że projekt poprzedziły studyjne podróże powołanej przez Urząd Miasta komisji do kilku położonych nad Bałtykiem kurortów.Zakłady kąpielowe oferujące gorące kapiele istniały w wielu nadmorskich miejscowościach, m. in. w Neuhäuser w Pilawie (wzniesiony w 1894 r.) w Sellin i  w Göhren na Rugii. Były to jednak stosunkowo niewielkie budowle, wybudowane z drewna lub powstałe w konstrukcji mieszanej. Najliczniej odwiedzanym kurortem niemieckim w tym okresie czasu było Świnoujście (Swinemünde).Zarówno usytuowanie względem molo, dyspozycja brył budynku jak i wiele rozwiązań architektonicznych i funkcjonalnych budowli noszą wyraźne ślady inspiracji powstałym zaledwie kilka lat wcześniej monumentalnym Pałacem Plażowym (Strandschloß)w Kołobrzegu. Projekt berlińskiej spółki architektonicznej Grenander i Spalding został wyłoniony w konkursie zorganizowanym w latach 1889/1890, sam budynek stanął w latach 1897 – 1899.[11] W roku 1945 uległ niemal całkowitemu zniszczeniu, ostatecznie rozebrany został w latach pięćdziesiątych XX wieku.


Grenander i Spalding, widok Pałacu Plażowego w Kołobrzegu, rysunek konkursowy, za:„Berliner Architekturwelt” 1901, S. 153, Abb. 226

Ryc. 5 Grenander i Spalding, widok Pałacu Plażowego w Kołobrzegu, rysunek konkursowy, za:„Berliner Architekturwelt” 1901, S. 153, Abb. 226

Podobnie jak kołobrzeski Strandschloß, budynek Zakładu Balneologicznego w Sopocie również stanął po prawej stronie wejścia na molo, z wieżą widokową umieszczoną w narożniku budowli od strony morza. Z wyjątkiem monumentalnej, kilkupiętrowej części budynku stojącej przy plaży pozostałe skrzydła miały mocno rozczłonkowaną bryłę, analogicznie jak sopocki zakład. Również charakterystyczne jest połączenie cech neohistoryzmu, widocznych w barokowych szczytach i hełmach wież, z architekturą inspirowaną modernizmem, co uwidacznia się m. in. w kształcie okien i obramień okiennych.

Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, projekt zrealizowany

Ryc. 6 Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, projekt zrealizowany

Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, widok elewacji od strony ogrodu różanego, ok. 1900

 

Ryc. 7 Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, widok elewacji od strony ogrodu różanego, ok. 1900

Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, widok partii wejścia głównego w skrzydle budynku od strony ogrodu

Ryc. 8 Grenander i Spalding, Pałac Plażowy w Kołobrzegu, 1897 – 1899, widok partii wejścia głównego w skrzydle budynku od strony ogrodu

 

W architekturze Pałacu Plażowego uwagę zwraca forma architektoniczna wieży, której platforma widokowa ze znacznie wysuniętymi wykuszami i zwieńczenie przypominają latarnię morską w sopockim Zakładzie Kąpielowym. Jak się wydaje, w tym wypadku górna część wieży w Sopocie może być rzeczywiście złożeniem motywów z wieży budynku                     w  Kołobrzegu i rozwiązania zastosowanego przez Franza Heinricha Schwechtena w wieży cesarza Wilhelma, wzniesionej w Berlinie w latach 1897 – 1898 (duże otwarte, pojedyncze okna na platformie widokowej w każdej z elewacji).[12] Jest bardzo prawdopodobne, że Puchmüller, absolwent berlińskiej uczelni, gdzie studiował w latach 1894 – 1899, miał w pamięci niedawno zrealizowany jeden z najbardziej znanych projektów Schwechtena.[13]

Otto Ebel (warsztat) wg rysunku Franza Heinricha Schwechtena, widok wieży                       w Grünewald

Ryc. 9 Otto Ebel (warsztat) wg rysunku Franza Heinricha Schwechtena, widok wieżyw Grünewald, 1899 za: „Zentralblatt der Bauverwaltung”, 19. Jhrg. Nr 21 (18.03.1899), s. 123

W tym kontekście interesujące jest także wykorzystanie narożnych wieżyczek z hełmami krytymi dachówką i reprezentacyjnego portalu z dekoracją rzeźbiarską, podobnego do nieistniejącego obecnie północnego wejścia do sopockiego budynku. Porównując wygląd elewacji północnej Zakładu Kąpielowego i elewacji ogrodowej Pałacu Plażowego należy stwierdzić, że elewacja w Sopocie powtarza większość elementów obecnych w kołobrzeskim Standschloß, choć w zmniejszonej znacznie skali.

Zakład Balneologiczny w Sopocie, widok od strony północnejRyc. 10 Zakład Kąpielowy w Sopocie, widok na nieistniejące obecnie wejście północne,ok. 1915 za: www.dawnysopot.pl

Połączenie gładkich ścian utrzymanych pierwotnie w jasnożółtym odcieniu z oszczędną dekoracją architektoniczną ościeży okien w formie opasek lub wysuniętych przed lico muru stylizowanych pojedynczych kamiennych ciosów rozmieszczonych przy nadświetlach, bądź konsol podtrzymujących gzymsy, ma analogię w ówczesnych tendencjach w architekturze. Charakterystycznym przykładem tego stylu, na przełomie wieków odwołującego się częściej niż poprzednio do motywów renesansu północnoniemieckiego lub baroku może być główny budynek ogrodu zoologicznego w Lipsku, rozpoczęty w roku 1898   i ukończony w 1900 roku według projektu Heinricha Rusta.[14]

Heinrich Rust, budynek główny ogrodu zoologicznego w Lipsku, 1898 – 1900Ryc. 11 Heinrich Rust, budynek główny ogrodu zoologicznego w Lipsku, 1898 – 1900

 Spośród innych niż bałtyckie zakładów uzdrowiskowych zbliżony skalą do Zakładu Kąpielowego w Sopocie jest budynek miejskiego domu zdrojowego w Bad Schmiedeberg w Saksonii z lat 1898 – 1900, którego formę cechuje również podobnie rozbudowana tektonika.

Miejski dom zdrojowy w Bad Schmiedeberg, 1898 – 1900, widok fasady

 Ryc. 12 Miejski dom zdrojowy w Bad Schmiedeberg, 1898 – 1900, widok fasady

Miejski dom zdrojowy w Bad Schmiedeberg, 1898 – 1900, widok ogólny założenia

Ryc. 13 Miejski dom zdrojowy w Bad Schmiedeberg, 1898 – 1900, widok ogólny założenia

 

autor tekstu:  Michał Witkowski

Poniżej przedstawiam fotografie Zakładu Balneologicznego po wykonanych pracach renowacyjnych i termomodernizacyjnych:

IMG_0816

IMG_0823

IMG_0824

IMG_0825

IMG_1113

cokolportal


[1]Paul Puchmüller. Architekt, który przemienił Sopot w miasto (1875 – 1942), katalog wystawy w Muzeum Miasta Sopotu  25.11.2007 – 30.03.2008, red. M. Buchholz – Todoroska, Sopot 2008, s. 50; zob. też Chronik,  „Deutsche Bauzeitung” XXXVII Jhrg., Nr 71, 5. September 1903, s. 460; F. Genzmer, Bade – und Schwimmantstalten, ed. 1921, Fig. 523.

[2] Zob. H. Domańska, Opowieści sopockich kamienic, Gdańsk 2005.

[3] O wzniesieniu nowego budynku po raz pierwszy zaczęto myśleć już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, zob. Fr. Schulz, Chronik der Stadt Seebad Zoppot, Danzig 1905, s. 128 – 129.

[4]Zob. też F. Marta, Zoppot sein Bad und seine Umgebung, Zoppot 1910, s. 46.

[5]Paul Puchmüller, dz. cyt., s. 50. Zob. także H. Domańska, dz. cyt.; M. Sperski, Sopot. Przewodnik, Gdańsk 1998.

[6] Przemówienie burmistrza Sopotu „Repertorium der im Laufe des Jahres… in deutschen und ausländischen Zeitschriften Aufsätze über öffentliche Gesundheitspflege”, 1905, s. 102.

[7] ; zob. też M. Sperski, dz. cyt..

[8] D. Grove, Das Warmbad Zoppot [w:] „Veröffentlichungen der Deutschen Gesellschaft für Volksbäder”,                 III. Band, 1. Heft, Berlin 1904, zob. [Hg.], VermischtesBücherschau, „Zentralblatt für Bauverwaltung”, XXV. Jg., Nr 11, 4. Februar 1905, s. 76.

[9]F. Marta, dz. cyt., s. 46. Emil Fentzloff, gdański rzeźbiarz, prowadził pracownię Stuck – und Kunststeinfabrik przy ul. Adebargasse 3 (ul. Pszenna) na Wyspie Spichrzów w Gdańsku, gdzie posiadał dom, zob. Neue Adreßbuch für Danzig und Vororte, Danzig 1904. Autor gipsowego modelu ujścia Wisły eksponowanego na Wystawie Światowej w St. Louis w 1904 roku, zob. Führer durch die Sammel – Austellung aus dem Gebiete des Wasserbaus, Berlin 1904, s. 29 – 32, Nr 77; w 1914 roku zajmował się m. in. odnowieniem XVIII – wiecznej figury św. Jana Chrzciciela autorstwa Meissnera, ustawionej na bramie prowadzącej do kościoła św. Jana                 w Gdańsku, zob.  J. Wendland, Die Sankt-Johannis-Kirche in Danzig, Danzig [1934], s. 8, zob. też „Zeitschrift für bildende Kunst”, 1920, B. 55, s. 135.

[10] W 1996 roku zostały poddane konserwacji przez A. Gołębowskiego. Zakład witrażowniczy Ferdinanda Müllera był jedną z największych niemieckich pracowni tego typu. Do roku 1914 wykonał dekoracje w 1374 kościołach i 21 synagogach, nie licząc budowli świeckich w różnych prowincjach Prus i zamówień zagranicznych, zob. F. Laska, Die Glasmalereianstalt Ferdinand Müller (Quedlinburg), „Das Münster”, Jg. 62, Nr 2 (2009), s. 121 – 131.

[11] P. Schumann, Berlin auf der deutscher Bauaustellung Dresden 1900, „Berliner Architekturwelt“, 1901, s. 148 – 155, tu s. 153, Abb. 226. Firmę Grenander i Spalding założył znany szwedzki architekt działający w Niemczech Alfred Grenander (1863 – 1931) wraz z Otto Wilhelmem Spaldingiem (1863 – 1945). Trzecim projektantem kołobrzeskiego domu zdrojowego był Pogge. W Handbuch der Architektur, hrsg. von E. Schmitt, 4.Teil. Entwerfen, Anlage und  Einrichtung der  Gebäude. 4. Halbband: Gebäude für Erholungs-, Beherbergungs- und Vereinszwecke. 2. Heft: Baulichkeiten für Kur- und Badeorte, Stuttgart 1904 podano błędnie, że budynek w Kołobrzegu był dziełem berlińskiej spółki Höniger & Sedelmeier.

[12] Schwechten był również autorem nie zrealizowanych projektów budowy łazienek w Połądze, wykonanych dla Tyszkiewiczów  w latach 1900 i 1902, zob. M. Omilanowska, Architektura uzdrowiskowa Połągi w latach 1870 – 1914, „Porta Aurea” 7/8 (2009), s. 346 – 365, tu s. 361.

[13] K. Nawrocki, Paul Puchmüller – architect, który przemienił Sopot w miasto, [w:] Paul Puchmüller…, dz. cyt., s. 7 – 15, tu s. 7.

[14] W. Hocquel,  Leipzig. Architektur von der Romanik bis zur Gegenwart, Leipzig 2004, s. 143. Na temat przemian stylowych w architekturze niemieckiej tego okresu zob. J. Salm, Między Szczecinem a Tylżą. Uwagi            o krajobrazie architektonicznym, [w:] Paul Puchmüller…, dz. cyt., s. 41 – 45, tu s. 43.