Kamienica czynszowa ul. Grunwaldzka 62 w Sopocie

Dom mieszkalny przy ulicy Grunwaldzkiej 62 (dawniej Südstrasse) w Sopocie powstał na początku XX wieku na parceli między istniejącymi już domami wzniesionymi na sąsiednich działkach.

Na podstawie zachowanych projektów domu i ksiąg adresowych nie można niestety stwierdzić, kto pierwotnie był właścicielem działki i zamówił projekt omawianego budynku.

Porównując dane z ksiąg z informacjami zawartymi w projektach można natomiast ustalić, że właścicielem parceli przy Südstrasse nr 62 był w 1897 roku mistrz ciesielski Friedrich Röske, sąsiedni dom pod numerem 60 należał zaś do kupca Alberta Pehlke.

W latach 1898 – 1900 numer 62 zajmował właściciel Friedrich Röske i 11 innych osób. Wskazuje to, że istniejący obecnie dom przy ul. Grunwaldzkiej 62 powstał na miejscu wcześniejszego budynku.

W 1904 roku, w którym zbudowano omawiany dom, parcele sąsiednie miały prawdopodobnie następujących właścicieli zamieszkałych przy tej samej ulicy pod innymi numerami: Witta, właściciela domu nr 60 i rentiera Wilhelma Lobiza, właściciela domu nr 64.

W latach 1912 – 1942 roku dom pod numerem 62 zmieniał kilkukrotnie właścicieli.  W 1912 roku należał do Hansa Uhlenbroicha, malarza okrętowego zamieszkałego w Sopocie pod innym adresem, w 1917 do Otto Kätzera, szewca, również mieszkającego w Sopocie w innym miejscu, w latach 1922 – 1937 do rodziny Meyer z Oldenburga, potem Düsseldorfu, najpierw w okresie 1922 – 1934 do Małgorzaty Meyer, od 1935 do 1937 do Otto Meyera, w którego imieniu zarządzał nieruchomością Leo Nagel, w latach 1939 – 1942 roku do Otto Kathera lub Katera zamieszkałego w Elblągu przy ulicy Bismarcka 11.[1] W tym samym okresie 1912 – 1942 przylegający do omawianego budynku dom pod numerem 60 był cały czas własnością rentiera Franza Busse.[2]

1. Przekształcenia architektoniczne budynku.

Historię przekształceń architektonicznych budowli pod adresem Grunwaldzka 62 można prześledzić dzięki zachowanym w zespole akt Policji Budowlanej miasta Sopotu projektom budynku.

Autorem pierwszego z zachowanych planów, datowanego na 10. marca 1904 roku planu sytuacyjnego nowej inwestycji, jest znany architekt budowniczy sopocki Carl Kupperschmitt, występujący jako przedsiębiorca budowlany (Bauunternehmer).[3] Projekt zatwierdził 22. marca tego samego roku Paul Puchmüller, architekt miejski.

Projektowany budynek powstał na działce o niemal prostokątnym obrysie i wymiarach 21 m x 31 m. Kamienica według projektu miała zostać zbudowana na rzucie prostokąta o wymiarach 16 m w elewacji frontowej x 12,5 m w elewacjach bocznych, z lekko wysuniętym szerokim ryzalitem na osi fasady od strony ul. Grunwaldzkiej, w linii zabudowy 10 metrów od ulicy. Od strony północnej dom miał przylegać do istniejącego już murowanego budynku na parceli należącej do Witta, od strony południowej zaplanowano szeroki na 5 m dostęp do podwórza. Jednocześnie istniejący po stronie południowej na działce Lobiza murowany dom był oddalony o 6 metrów od omawianego budynku.

Sąsiedni dom pod numerem 60 należący do Witta musiał powstać wcześniej, nie ma jednak danych na ten temat. Na podstawie detalu architektonicznego konstrukcji werandy, która jest zbliżona do projektowanej przez Carla Kupperschmitta w domu przy ul. Jana Winieckiego 28 – 30 (dawniej Benzlerstraße) z 1896 roku, w tym zwłaszcza płycin nadokiennych, jak i form drewnianej konstrukcji ganku oraz ogólnych proporcji budynku można stwierdzić, że mógł zostać wybudowany w ostatniej dekadzie XIX stulecia.

Nie zachowały się oryginalne projekty elewacji domu pod numerem 62 i plany poszczególnych kondygnacji. Wygląd elewacji od strony podwórza, jak również układ pomieszczeń drugiego piętra i poddasza oraz przekrój poprzeczny budynku znane są z wykonanego 15. lutego 1939 roku i zatwierdzonego 27. lutego tego samego roku drugiego z zachowanych projektów, dotyczącego budowy mieszkania dla dozorcy domu na poddaszu po lewej stronie schodów.[4]

Zakładał on wykonanie dwupokojowego mieszkania z kuchnią i łazienką na ostatniej kondygnacji budynku. W tym celu zamierzano zlikwidować drewniane ścianki działowe części strychu, wybić dwa otwory okienne o wymiarach 1,3 x 1,3 m w ścianie szczytowej budynku od strony południowej, wymurować niewysoką facjatę w elewacji od strony podwórza z różnej wielkości otworami okiennymi pomieszczeń kuchni i łazienki, nakrywając ją dwuspadowym daszkiem oraz drugą nieco niższą od strony fasady z niewielkim oknem.

Grunwaldzka 62 w Sopocie plan archiwalny

Budowa mieszkania została zrealizowana najpewniej w tym samym roku. Na podstawie rysunków projektowych można stwierdzić, że do czasu przebudowy w 1939 roku wygląd elewacji zachodniej od strony podwórza nie uległ zmianie. Po adaptacji strychu kształt dachu w tej elewacji oraz w fasadzie uległ zmianie w wyniku budowy facjat. W elewacji południowej wykuto wówczas w osiach okien drugiego piętra okna w kondygnacji poddasza.

Co najmniej do wybuchu II wojny światowej zachowany był pierwotny rozkład mieszkań. Na każdym piętrze znajdowały się dwa trzypokojowe mieszkania o tej samej powierzchni z kuchnią, łazienką i toaletą oraz balkonem od strony fasady. Do każdego z pomieszczeń prowadziły wejścia z obszernego przedpokoju.

Do kolejnych przekształceń doszło w roku 1957, gdy zezwolono też na adaptację części strychu po prawej stronie klatki schodowej na dwupokojowe mieszkanie z kuchnią i łazienką.[5] Przebudowa spowodowała likwidację części komórek użytkowanych przez mieszkańców i zakłócenie symetrii fasady z powodu wymurowania szerokiej facjaty w kondygnacji poddasza.[6] W roku 1959 w służbówce przy mieszkaniu nr 6 lokator zamierzał urządzić dodatkową kuchnię, na co nie wydano jednak zgody.[7]

2. Zagadnienia autorstwa, formy i stylu.

Ze względu na fakt, że obrysy domu na obydwu projektach oraz jego ogólne wymiary są identyczne, należy uznać, że kamienicę przy ul. Grunwaldzkiej 62 zaprojektował Carl Kupperschmitt, który zrealizował być może również sąsiedni budynek. Potwierdzeniem tej tezy jest analiza porównawcza zachowanego detalu architektonicznego budynku przy pod numerem 62 i dekoracji architektonicznej innych projektów Kupperschmitta.[8]

Charakterystyczne dla tego architekta jest powtarzanie w dekoracji fasady, począwszy od obramienia wejścia do budynku, jednego z motywów, który podkreśla albo architekturę osiowego ryzalitu i jego szczyt albo linię okien górnych kondygnacji. W budynku przy ul. Grunwaldzkiej 62 takim motywem jest łuk powtarzany w zamknięciu okna klatki schodowej drugiej kondygnacji i ozdobnej konstrukcji wspornika szczytu, jak również łuk odcinkowy portalu powtórzony w zamknięciach okien drugiego piętra.

Ogólny kształt i proporcje obramienia drzwi wejściowych mają czytelne analogie już w wejściu do budynku przy ul. Fryderyka Chopina 15 (dawniej Eisenhardtstraße 15 i 17) z lat 1895 – 1896. Wprawdzie tektonika tego wczesnego portalu jest bogatsza i zbudowana jest w stylu neomanierystycznym nawiązującym do wzorników Sebastiana Serlio, z widocznymi kompozytowymi pilastrami, kluczem arkady i belkowaniem z gzymsami i płaskim fryzem zwieńczonym niewielkim tympanonem, niewykluczone jednak, że portal w kamienicy przy ul. Grunwaldzkiej 62 uległ późniejszym przekształceniom zatracając część pierwotnej dekoracji.

Prawdopodobne jest jednak wykorzystanie przez budowniczego form nieco uproszczonych. Na początku XX wieku Kupperschmitt w kilku przypadkach mocno akcentował wejścia do budynków znacznie wysuwając portale przed linię muru fasady i używając stosunkowo ciężkich form. Podobne do omawianego frontowego wejścia, jeśli chodzi o wysunięcie przed lico muru oraz w proporcjach i charakterze są niezrealizowany portal w kamienicy przy al. Niepodległości 795 (dawniej Pommerschestraße) z 1903 roku i portale projektowane w kilku wersjach, jak i zrealizowane, w budynkach przy ulicy Parkowej 43 – 45 z lat 1904 – 1905, przy czym ze względu na formę uwagę zwracają zwłaszcza portale w lewej z sąsiadujących kamienic.

Parkowa 43-45 w Sopocie
Parkowa 43-45 w Sopocie

Charakterystyczny trójosiowy podział drzwi i płaskorzeźbiona dekoracja ma analogie w powstałym w 1902 roku wejściu do budynku przy ul. Bohaterów Monte Cassino 50 (dawniej Seestraße), gdzie uwagę zwraca także uproszczone obramienie drzwi. W dekoracji drzwi w budynku przy ul. Grunwaldzkiej 62 Kupperschmitt wykorzystał ornament cekinowy, tryglifowe konsole, kasetony i woluty, motywy typowe dla manierystycznej architektury gdańskiej wywodzące się z niderlandzkich i niemieckich wzorników.

Ozdobny drewniany szczyt dachu z naczółkiem w elewacji frontowej Kupperschmitt zastosował na mniejszą skalę wcześniej w willi przy ul. Powstańców Warszawy 75 (dawniej Nordstraße) z 1892 roku. Element ten powtarza się potem jeszcze w roku 1905 (dom przy ul. Mariana Mokwy 5a, dawniej Bergerstraße) w roku 1906, w domu przy ul. Stanisława Fiszera 4 (dawniej Moltkestraße) i w latach 1909 (ul. Monte Cassino 30) i 1910 (projekt domu przy ul. Jakuba Goyki 12 (dawniej Schefflerstraße).

Szczyt dachu w kamienicy przy ul. Powstańców Warszawy 75, 1892 r.

Alternacja motywów dekoracyjnych i umiar w ich zastosowaniu, wysunięty przed lico fasady portal, wprowadzenie kutych balustrad balkonów o secesyjnych formach wskazuje na wpływ niemieckiego modernizmu. Architekt dostosował tym samym swój projekt do panujących wówczas trendów w architekturze, jednocześnie nawiązując do swoich wcześniejszych projektów i sopockiej architektury przełomu wieków w stylu tzw. malowniczego historyzmu.

 autor tekstu (M.Witkowski)

 


[1]Leo [Leon] Nagel był zarządcą domu (dozorcą) co najmniej do roku 1957, zob.

[2]Opracowano na podstawie: Neues Adressbuch für Danzig und Vororte, Theil V, 1897; Neues Adressbuch für Danzig und Vororte, Theil VI, 1899; Neues Adressbuch für Danzig und Vororte, 1900; Wohnungs – Anzeiger für das Ostseebad Zoppot, 1912; Adreßbuch Ostseebad Zoppot, 1917; Danziger Einwohnerbuch, 1929; Danziger Einwohnerbuch, 1931; Danziger Einwohnerbuch, 1934; Danziger Einwohnerbuch, 1936 – 1937; Danziger Einwohnerbuch, 1939; Danziger Einwohnerbuch, 1940 – 1941; Danziger Einwohnerbuch, 1942.

[3] Akta miasta Sopotu, Akta Policji Budowlanej, teczka ul. Grunwaldzka 62, Carl Kupperschmitt, Lageplan, [skala] 1:250, 10. marca 1904 r.

[4] Akta miasta Sopotu, Akta Policji Budowlanej, teczka ul. Grunwaldzka 62, [autor nie zidentyfikowany], Zeichnung zum Einbau einer Hausmeisterwohnung im Hause Zoppot Südstrasse Nr 62, 15. luty 1939 r. Arkusz zawiera 5 opisanych rysunków: Schnitt [skala] 1:100, Ansicht der Hoffront mit Rückenausbau [skala] 1:100, Grundriß vom 2ten Obergeschoß [skala] 1:100, Grundriß vom Dachgeschoß [skala] 1:100, Lageplan [skala] 1:250.

[5]Pismo (pozwolenie na budowę) PMRN w Sopocie nr GMR – IV/7 – 33/62/4/57 z dn. 30.03.1957 r. do Zdzisława Dąbrowskiego.

[6]Pismo lokatorów z 27.03.1957 r.

[7] Pismo do PMRN w Sopocie z dn. 18.05.1959 r. i pismo (decyzja) PMRN w Sopocie nr do Józefa Litwina z dn.      13.07.1959 r.

[8] Zob. Budowniczy Carl Kupperschmitt 1847 – 1915, Architektura sopocka przełomu wieków XIX i XX, Sopot 2004.

Write the message

Your email address will not be published.